Şeker Hastalığı (Diyabet) Nedir? Şeker Hastalığı Belirtileri

Diyabet Nedir? Şeker Hastalığı Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Halk arasında şeker hastalığı olarak bilinen diyabet, kandaki glukoz (şeker) düzeyinin normalden yüksek seyretmesiyle karakterize, uzun süreli bir metabolizma hastalığıdır. Vücudun enerji kaynağı olarak kullandığı glukozun hücrelere taşınmasında önemli rol oynayan insülin hormonunun yeterince üretilememesi, etkili kullanılamaması veya her iki durumun birlikte görülmesi sonucunda ortaya çıkabilir.

Diyabet yalnızca kan şekeri yüksekliğinden ibaret değildir. Kan şekeri uzun süre kontrolsüz kaldığında gözler, böbrekler, sinirler, kalp-damar sistemi ve diğer organlar üzerinde çeşitli sağlık sorunlarının gelişme riskini artırabilir. Bu nedenle erken tanı, düzenli takip ve kişiye uygun tedavi planı diyabet yönetiminin önemli parçalarıdır.

Şeker Hastalığı Belirtileri Nelerdir?

Diyabetin belirtileri hastalığın tipine ve kan şekeri düzeyinin ne kadar yükseldiğine göre değişebilir. Özellikle tip 2 diyabet uzun süre belirti vermeden ilerleyebilir ve başka bir nedenle yapılan kan tahlili sırasında fark edilebilir.

Sık görülebilen diyabet belirtileri şunlardır:

• Normalden daha fazla susama ve su içme ihtiyacı

• Sık idrara çıkma

• Gece idrara kalkma

• Ağız kuruluğu

• Artan açlık hissi

• Açıklanamayan kilo kaybı

• Halsizlik ve yorgunluk

• Bulanık görme

• Ciltte kuruluk ve kaşıntı

• Yaraların geç iyileşmesi

• Tekrarlayan enfeksiyonlar

• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma veya yanma

• Tekrarlayan genital mantar enfeksiyonları

Bu belirtilerin tek başına görülmesi diyabet tanısı anlamına gelmez. Benzer şikâyetler farklı sağlık sorunlarında da ortaya çıkabileceğinden, gerekli durumlarda kan şekeri ölçümleri ve hekim değerlendirmesi yapılmalıdır.

Şeker Hastalığı Neden Olur?

Diyabetin ortaya çıkma mekanizması hastalığın tipine göre farklılık gösterir. Genetik yatkınlık, yaşam tarzı, yaş, vücut ağırlığı ve bazı sağlık durumları özellikle tip 2 diyabet açısından risk oluşturabilir.

Tip 2 diyabet açısından risk oluşturabilecek faktörler arasında:

• Ailede diyabet öyküsü

• Fazla kilo veya obezite

• Hareketsiz yaşam

• Dengesiz beslenme

• İleri yaş

• Daha önce gestasyonel diyabet geçirmiş olmak

• Polikistik over sendromu (PCOS)

• Hipertansiyon

• Kan yağlarında yükseklik

• Prediyabet

• Bazı ilaçların uzun süreli kullanımı

• Uyku apnesi gibi bazı sağlık sorunları

yer alabilir.

Tip 1 diyabet ise temel olarak bağışıklık sisteminin pankreastaki insülin üreten beta hücrelerine zarar vermesi sonucu gelişen otoimmün bir hastalıktır. Tek bir nedene bağlanamaz; genetik ve çevresel faktörlerin rol oynadığı düşünülmektedir.

Diyabet Tipleri Nelerdir?

En sık karşılaşılan diyabet türleri tip 1 diyabet, tip 2 diyabet ve gestasyonel diyabettir (gebelik şekeri).

Bunların dışında pankreas hastalıklarına veya bazı ilaçlara bağlı gelişen diyabet gibi farklı diyabet türleri de bulunmaktadır.

Tip 1 Diyabet Nedir?

Tip 1 diyabet, bağışıklık sisteminin pankreastaki insülin üreten beta hücrelerine saldırması sonucunda ortaya çıkar. Bunun sonucunda vücudun insülin üretimi ciddi şekilde azalır veya tamamen ortadan kalkabilir.

Tip 1 diyabet çocukluk ve gençlik dönemlerinde daha sık ortaya çıksa da her yaşta gelişebilir. İnsülin üretimi yetersiz olduğu için tip 1 diyabetli kişilerin yaşam boyu insülin tedavisine ihtiyacı vardır.

Tip 1 Diyabet Belirtileri Nelerdir?

Tip 1 diyabet belirtileri çoğu zaman tip 2 diyabete kıyasla daha hızlı ortaya çıkabilir.

Görülebilecek belirtiler arasında:

• Çok su içme ve yoğun susama

• Sık idrara çıkma

• Gece sık idrara çıkma

• Çocuklarda daha önce olmayan gece alt ıslatma

• Artan açlık hissi

• Açıklanamayan kilo kaybı

• Halsizlik ve belirgin yorgunluk

• Bulanık görme

• Duygudurum değişiklikleri ve huzursuzluk

• Yaraların geç iyileşmesi

• Tekrarlayan enfeksiyonlar

bulunabilir.

Tip 1 diyabette kan şekeri çok yükseldiğinde diyabetik ketoasidoz adı verilen ve acil tıbbi değerlendirme gerektiren ciddi bir tablo gelişebilir. Belirgin susuzluk ve sık idrara çıkmaya; bulantı, kusma, karın ağrısı, hızlı veya derin nefes alma, nefeste meyvemsi koku ve bilinç değişikliği gibi belirtiler eşlik ediyorsa acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.

Tip 2 Diyabet Nedir?

Tip 2 diyabet, vücudun insülini yeterince etkili kullanamaması ve zaman içinde pankreasın ihtiyaç duyulan insülini yeterince üretememesiyle ilişkili en yaygın diyabet türüdür.

Genetik yatkınlık, fazla kilo, hareketsiz yaşam ve yaş gibi birçok faktör tip 2 diyabet riskini etkileyebilir. Günümüzde çocukluk ve gençlik döneminde de tip 2 diyabet görülme sıklığında artış bildirilmektedir.

Tip 2 diyabetin tedavisinde beslenme düzeninin iyileştirilmesi, fiziksel aktivitenin artırılması ve kilo yönetimi önemli bir yere sahiptir. Bununla birlikte tedavi yalnızca yaşam tarzı değişikliklerinden ibaret değildir. Hastanın durumuna göre ağızdan alınan ilaçlar, enjeksiyon yoluyla uygulanan ilaçlar veya insülin tedavisi gerekebilir.

Tip 2 Diyabet Belirtileri Nelerdir?

Tip 2 diyabet başlangıçta belirgin bir belirtiye neden olmayabilir. Kan şekeri uzun süre yüksek kaldığında şu belirtiler görülebilir:

• Sık idrara çıkma

• Çok su içme ve susama

• Ağız kuruluğu

• Halsizlik ve yorgunluk

• Bulanık görme

• Yaraların geç iyileşmesi

• Tekrarlayan enfeksiyonlar

• Ciltte kuruluk ve kaşıntı

• El ve ayaklarda uyuşma veya karıncalanma

• Açıklanamayan kilo kaybı

• Tekrarlayan genital mantar enfeksiyonları

Belirtilerin uzun süre fark edilmemesi nedeniyle özellikle risk grubunda bulunan kişilerin doktor önerisi doğrultusunda düzenli tarama yaptırması önemlidir.

Gebelik Diyabeti (Gestasyonel Diyabet) Nedir?

Gestasyonel diyabet, gebelik sırasında ilk kez tespit edilen kan şekeri yüksekliğidir. Gebelikte meydana gelen hormonal değişiklikler, vücudun insüline karşı duyarlılığını azaltabilir. Pankreas bu artan ihtiyacı karşılayamadığında kan şekeri yükselebilir.

Gestasyonel diyabet çoğunlukla belirgin bir belirtiye neden olmaz. Bu nedenle gebelik sırasında uygun haftalarda yapılan tarama testleri önem taşır.

Gebelik şekeri tespit edilen anne adaylarında beslenme düzenlemesi ve uygun fiziksel aktivite önerilebilir. Kan şekeri hedeflerine ulaşılamadığı durumlarda hekim tarafından ilaç veya insülin tedavisi planlanabilir.

Gestasyonel diyabet doğumdan sonra düzelebilir; ancak ilerleyen yıllarda tip 2 diyabet gelişme riskini artırabileceğinden doğum sonrasında da takip önemlidir.

Şeker Hastalığı Tanısı Nasıl Konulur?

Diyabet tanısı yalnızca belirtilere bakılarak konulmaz. Tanıda kan şekeri ölçümleri ve HbA1c gibi laboratuvar testlerinden yararlanılır.

Açlık Kan Şekeri

En az 8 saatlik açlık sonrasında ölçülen kan şekeri değerlendirilir.

Genel olarak:

• 100 mg/dL'nin altında: Normal

• 100–125 mg/dL: Prediyabet ile uyumlu olabilir

• 126 mg/dL ve üzeri: Diyabet açısından tanısal olabilir

Tanı gerektiğinde tekrar test veya farklı bir testle doğrulanabilir.

2 Saatlik Oral Glukoz Tolerans Testi (OGTT)

Kişiye belirli miktarda glukoz içeren sıvı verildikten sonra kan şekeri belirli zamanlarda ölçülür. Gebe olmayan yetişkinlerde 75 gram glukozla yapılan OGTT'de 2. saat kan şekeri:

• 140 mg/dL'nin altında: Normal

• 140–199 mg/dL: Bozulmuş glukoz toleransı (prediyabet)

• 200 mg/dL ve üzeri: Diyabet açısından tanısal

olabilir.

Gebelikte kullanılan glukoz tolerans testinin uygulanışı ve değerlendirme kriterleri farklı olabilir.

HbA1c Testi

HbA1c, kandaki hemoglobine bağlanan glukoz miktarını ölçerek yaklaşık son 2-3 aylık dönemdeki ortalama kan şekeri hakkında bilgi verir.

Genel olarak %6,5 ve üzerindeki HbA1c değeri diyabet tanısı açısından değerlendirilir. Ancak sonuçların kişinin genel sağlık durumu ve diğer testlerle birlikte hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Prediyabet (Gizli Şeker) Nedir?

Prediyabet, kan şekeri düzeylerinin normalden yüksek ancak diyabet tanısı koyduracak seviyenin altında olması durumudur.

Prediyabet her zaman belirgin bir belirtiye neden olmaz. Ancak tip 2 diyabet gelişme riskinin artmasıyla ilişkili olduğundan erken fark edilmesi önemlidir.

Beslenme düzeninin iyileştirilmesi, fiziksel aktivitenin artırılması, uygun kişilerde kilo kaybı ve düzenli sağlık kontrolleri tip 2 diyabet riskinin azaltılmasına yardımcı olabilir.

Şeker Hastalığı Tedavisi Nasıl Yapılır?

Diyabet tedavisi; hastalığın tipine, kan şekeri düzeylerine, kişinin yaşına, genel sağlık durumuna, kullandığı ilaçlara ve eşlik eden hastalıklara göre kişiselleştirilir.

Tedavinin temel amaçları; kan şekeri kontrolünü sağlamak, hipoglisemi gibi tedaviye bağlı sorunları önlemek ve diyabete bağlı uzun dönem komplikasyonların gelişme riskini azaltmaktır.

Diyabette Yaşam Tarzı Düzenlemeleri

Özellikle tip 2 diyabetin yönetiminde:

• Dengeli ve kişiye uygun beslenme

• Düzenli fiziksel aktivite

• Kilo yönetimi

• Yeterli uyku

• Sigaranın bırakılması

• Alkol tüketiminin sınırlandırılması

• Kan şekeri takibinin düzenli yapılması

önemli olabilir.

Diyabette İlaç Tedavisi

Tip 2 diyabette yaşam tarzı değişikliklerinin yanı sıra kişinin durumuna uygun ilaç tedavisi planlanabilir. Kullanılacak ilaç grubu ve dozları kişiden kişiye değişir.

Tip 1 diyabette ise vücudun yeterli insülin üretememesi nedeniyle insülin tedavisi temel tedavidir.

Bazı tip 2 diyabet hastalarında da kan şekeri kontrolünün sağlanması amacıyla insülin tedavisi gerekebilir.

Diyabette Kan Şekeri Takibi Neden Önemlidir?

Diyabet yönetiminin önemli parçalarından biri kan şekeri düzeylerinin takip edilmesidir. Takibin sıklığı ve yöntemi diyabetin tipine, kullanılan tedaviye ve kişinin ihtiyaçlarına göre değişebilir.

Bazı kişilerde parmak ucundan ölçüm yapılırken, uygun hastalarda sürekli glukoz ölçüm sistemlerinden de yararlanılabilir.

Kan şekeri ölçümlerinin sonuçları yalnızca tek tek değerler üzerinden değil, kişinin tedavi planı ve genel durumu ile birlikte değerlendirilmelidir.

Şeker Hastaları Nasıl Beslenmelidir?

Diyabette tek tip bir beslenme programı yoktur. Beslenme planı kişinin yaşına, kilosuna, fiziksel aktivitesine, kullandığı ilaçlara, kan şekeri değerlerine ve varsa diğer sağlık sorunlarına göre düzenlenmelidir.

Genel olarak diyabetli bireylerin beslenmesinde şu noktalara dikkat edilebilir:

• Karbonhidrat içeren besinlerin miktarı ve türü dengelenmelidir.

• Sebze, baklagiller, tam tahıllar ve diğer liften zengin besinlere beslenme planında uygun miktarda yer verilebilir.

• Balık, yumurta, tavuk, yağsız veya düşük yağlı protein kaynakları ve baklagiller tercih edilebilir.

• Zeytinyağı, kuruyemişler ve tohumlar gibi sağlıklı yağ kaynakları uygun porsiyonlarda tüketilebilir.

• Şekerli içecekler ve yüksek miktarda ilave şeker içeren ürünlerin tüketimi sınırlandırılmalıdır.

• Porsiyon kontrolüne dikkat edilmelidir.

• İşlenmiş ve yüksek miktarda doymuş yağ veya tuz içeren gıdaların tüketimi sınırlandırılabilir.

• Yeterli su tüketimine dikkat edilmelidir.

• Öğün düzeni kullanılan ilaçlar ve insülin tedavisiyle uyumlu şekilde planlanmalıdır.

Meyve tüketiminin tamamen bırakılması genellikle gerekli değildir. Ancak meyvenin porsiyonu ve tüketim şekli, kişinin toplam karbonhidrat alımı ve kan şekeri kontrolü dikkate alınarak planlanmalıdır.

Diyabet tanısı bulunan kişilerin özellikle insülin veya kan şekerini düşüren bazı ilaçları kullanıyorsa, beslenme ve egzersiz düzeninde önemli değişiklikler yapmadan önce sağlık profesyoneline danışması önemlidir.

Diyabet Kontrol Edilmezse Hangi Sorunlara Yol Açabilir?

Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, zaman içinde çeşitli organ ve sistemleri etkileyebilir. Diyabete bağlı gelişebilecek sorunlar arasında:

• Kalp-damar hastalıkları

• Böbrek hasarı

• Göz ve retina ile ilgili sorunlar

• Sinir hasarı

• Ayaklarda dolaşım ve duyu problemleri

• Cilt ve diğer enfeksiyonlara yatkınlık

yer alabilir.

Bu nedenle diyabet tedavisinde yalnızca kan şekeri değerlerinin takip edilmesi değil, kişinin genel sağlık durumunun ve olası komplikasyonların da düzenli olarak değerlendirilmesi önemlidir.

Diyabette Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Aşırı susama, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı, sürekli yorgunluk veya bulanık görme gibi belirtiler varsa kan şekeri açısından değerlendirme yapılması uygun olabilir.

Diyabet tanısı bulunan kişilerde ise kan şekeri kontrolünün bozulması, tekrarlayan hipoglisemi veya hiperglisemi atakları, iyileşmeyen yaralar, görmede yeni değişiklikler, ayaklarda his kaybı ya da enfeksiyon belirtileri gibi durumlarda sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Şiddetli susuzluk, tekrarlayan kusma, karın ağrısı, hızlı/derin nefes alma, belirgin bilinç değişikliği veya bayılma gibi ciddi belirtiler acil değerlendirme gerektirebilir.

Diyabet Hakkında Sık Sorulan Sorular

Diyabet tamamen geçer mi?

Diyabetin seyri ve tedavi yaklaşımı hastalığın tipine göre değişir. Tip 1 diyabet yaşam boyu insülin tedavisi gerektirir. Tip 2 diyabette ise uygun tedavi ve yaşam tarzı düzenlemeleriyle kan şekeri kontrolü sağlanabilir. Bazı kişilerde kan şekeri ilaç kullanılmadan da hedef aralıkta seyredebilir; ancak bu durum diyabetin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Diyabet kilo vermeye neden olur mu?

Özellikle kontrolsüz diyabette kan şekeri yüksekliğine bağlı olarak açıklanamayan kilo kaybı görülebilir. Yeni başlayan ve belirgin kilo kaybına eşlik eden susama veya sık idrara çıkma gibi belirtilerde tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.

Diyabet hastaları hiç şeker tüketmemeli mi?

Diyabetli bireylerin beslenmesi yalnızca sofra şekeri üzerinden değerlendirilmez. Toplam karbonhidrat miktarı, besinlerin içeriği, porsiyon büyüklüğü ve öğün düzeni önemlidir. Kişiye özel beslenme planı için doktor ve diyetisyen değerlendirmesi faydalıdır.

Diyabet hastaları meyve yiyebilir mi?

Genellikle evet. Meyveler doğal olarak karbonhidrat içerir ve porsiyon miktarı önemlidir. Meyve tüketimi kişinin beslenme planına ve kan şekeri kontrolüne uygun şekilde düzenlenmelidir.

Diyabet kalıtsal mıdır?

Genetik yatkınlık özellikle tip 2 diyabet açısından önemli bir risk faktörüdür. Ancak diyabet yalnızca genetik faktörlerle açıklanmaz; yaşam tarzı ve diğer çevresel faktörler de rol oynayabilir.

Diyabet hangi organları etkiler?

Uzun süreli yüksek kan şekeri başta gözler, böbrekler, sinirler ve kalp-damar sistemi olmak üzere çeşitli organ ve sistemleri etkileyebilir. Düzenli takip, erken fark etme ve uygun tedavi komplikasyon riskinin azaltılmasına yardımcı olabilir.